COVID-19-yň ýaýramagynyň öňüni almak üçin ýüz maskalaryny ulanmak baradaky ýakynda bolup geçen jedeller we syýasat üýtgeşiklikleri iki gatly standarty görkezýär. Näme üçindir, biz jemgyýetçilik saglygy meselesine başgaça çemeleşýäris. Adamlaryň köçede biri-birinden 3 fut däl-de, 6 fut uzaklykda durmalydygy barada sorag berýän ýa-da 20 sekunt dowam edýän el ýuwmagyň şeýle gowy pikirdigini şübhe astyna alýan pikirleri görmeýäris. Emma ýüzümizi örtmek meselesine gelende, ylmy taýdan örän berk düzgünler ulanyldy. Soňky hepdelerde bilermenler has gowy we has möhüm subutnamalary talap edip, seresaply bolmagy maslahat berdiler ýa-da köpçüligiň maska ulanmagyny düýbünden ret etdiler. Näme üçin?
Elbetde, olar mamla, maska ulanmak baradaky ylmy edebiýatda anyk jogaplar berilmeýär. Maskalaryň şahsy ulanylyşynyň pandemiýanyň ýaýramagynyň öňüni alyp biljekdigini subut edýän uly möçberli kliniki synaglar ýok; maskalar we dümew barada gürrüň edýänler bolsa ikiuçly netijeleri berdi. Emma bu az sanly subutnama bize köp zat aýtmaýar: synaglar maskalaryň peýdalydygyny hem, howplydygyny hem, wagtyň ýitgisidigini hem subut etmeýär. Sebäbi barlaglar hem az sanly, hem-de usulyýet meseleleri bilen baglanyşykly.
Mysal üçin, 2006-07-nji ýyllaryň dümew möwsüminde ABŞ-nyň ýokary okuw jaýlarynyň talyplarynyň arasynda maska ulanmak boýunça geçirilen uly randomizirlenen synagy alyp göreliň. Şol barlagda ýüz maskalaryny geýýänleriň arasynda keselleriň azalmagy statistik taýdan ähmiýetli bolmady. Emma barlag dümewiň ýeňil möwsüminde geçirilendigi sebäpli, synag bu soraga statistik taýdan ýetmezçilik etdi; barlagçylar üçin maskalary geýmegiň diňe el arassaçylygy bilen gowulaşýandygyny ýa-da gowulaşmaýandygyny anyklamak üçin ýeterlik keselli adam ýokdy. Şeýle hem, olar synag başlamazdan öň talyplaryň eýýäm ýokuşan bolmagynyň mümkinçiligini ret edip bilmediler.
Ýa-da şol bir gripp möwsüminde geçirilen başga bir gözlegi alyp göreliň, bu gezek Awstraliýada geçirilen gözlegde anyk täsir tapylmady. Şol gözlegde gripp bilen kesellän çagalar bilen ýaşaýan ulular gözden geçirildi. Maska dakynýanlaryň toparyna tötänleýin girizilen adamlaryň ýarysyndan az bölegi maska dakynýanlaryň "köp wagtyny ýa-da hemmesini" ulanýandygyny habar berdiler. Aslynda, olar köplenç kesel çagalarynyň ýanynda maskasyz ýatýardylar. Bu pandemiýanyň ortasynda azyk dükanlarynda nätanyş adamlaryň arasynda maska dakynmalymy ýa-da dakynmaly dälmi diýen soraga asla meňzemeýär.
Ýöne bir zat bar: Saglygy goraýyş işgärleriniň maska ulanmagyny goldaýan subutnamalar barada hem şeýle şikaýatlar edip bolýar. Hemmeler bu tejribäniň hassahanalarda we klinikalarda örän möhümdigini ylalaşsa-da, bu biziň tötänleýin synaglardan ynamly subutnamalarymyzyň bardygy üçin däl. Saglygy goraýyş işgärleri üçin gripiň öňüni almak üçin maska ulanmak boýunça geçiren az sanly kliniki synaglarymyz aýdyň täsir görkezmeýär; hatda has uly N95 respiratorlarynyň hirurgik maskalardan has gowy işleýändigini hem görkezip bilmeýär. Bu synaglar hem idealdan uzak. Mysal üçin, biri mata maskalarynyň netijeliligini olary geýýän saglygy goraýyş işgärlerini hirurgik maska ýa-da respirator geýýänler bilen, şeýle hem hassahanada "standart tejribä" eýerýän gözegçilik topary bilen deňeşdirmek arkaly synagdan geçirdi. Gözegçilik toparyndaky işgärleriň köpüsiniň her niçigem hirurgik maska geýýändigi mälim boldy, şonuň üçin gözleg mata maskalarynyň asla maska geýmezlikden has gowy (ýa-da erbet) bolup-bolmandygyny hakykatdanam görkezip bilmedi.
Hakykatdan-da, saglygy goraýyş işgärleriniň maska ulanmagynyň ylmy esasy gripp ýokançlyklarynyň ýa-da pandemiýalaryň kliniki synaglaryndan gelip çykmaýar. Ol maskalaryň wirus bölejikleriniň geçmeginiň öňüni alyp biljekdigini görkezýän laboratoriýa simulýasiýalaryndan (onlaryň azyndan birnäçe sanysy bar) we SARS-a sebäp bolan 2003-nji ýyldaky koronawirus epidemiýasynyň dowamyndaky ýagdaýyň gözegçilik barlaglaryndan gelip çykýar. Şol SARS barlaglary diňe saglygy goraýyş işgärleri bilen çäklenmändi.
Saglygy goraýyş işgärleriniň ýa-da Covid-19 bilen kesellän adamlara seredýän beýleki adamlaryň başgalara garanda koronawirusyň has ýokary derejesine duçar bolýandygy hakykat. Maska ýetmezçiligi ýagdaýynda, olaryň elýeterlilik üçin ileri tutulýan hukugy bar. Emma bu, başgalaryň maska ulanmagyna goldaw berilmeýändigini aýtmaga sebäp däl. Bilşimiz ýaly, 6 fut sosial aralygyň infeksiýanyň öňüni alýandygyny subut edýän hiç hili kliniki synaglar ýok. (Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy diňe 3 fut aralygy maslahat berýär.) Şeýle hem, kliniki synaglar dem alyş ýollarynyň keseliniň pandemiýasynda keseliň ýaýramagyny çäklendirmek üçin ellerimizi 20 sekuntlap ýuwmagyň 10 sekuntlap ýuwmakdan has gowydygyny subut etmeýär. ABŞ-nyň Keselleriň öňüni alyş we gözegçilik merkezleriniň 20 sekuntlap el ýuwmak baradaky maslahatynyň ylmy esasy dürli ýuwulýan wagtlardan soň ellerdäki wirusy ölçeýän laboratoriýa barlaglaryndan gelip çykýar.
Eýsem, ýüz maskalary babatda bu iki standartyň sebäbi nämedi we näme üçin ol ahyrsoňy ýatyryldy?
Meniň pikirimçe, bu esasan biziň bu wirusy yzygiderli pes baha berip, şol bir wagtyň özünde onuň bilen göreşmek ukybymyzy aşa köp bahalandyrmagymyz bilen baglanyşykly. Nýu-Ýork şäherindäki Maunt Sinai hassahanasynyň antropology we lukmany Mýao Hua ABŞ-da Uhan bilen deňeşdirilende infeksiýa gözegçiligine bolan garaýyşlaryň tapawudyna haýran galdy. Hytaýda, ol birnäçe hepde mundan ozal ýazan ýaly, hassahanalaryň içinde ýaýramagy bu täze koronawirusyň öňüni almak üçin yzygiderli saklanma strategiýalarynyň ýeterlik boljakdygy baradaky pikiri çalt ýatyrdy. Ol Hytaýdan eşiden zatlarynyň hakykatdan daşarydygyny we esasanam "Amerikan lukmançylyk jemgyýetiniň Covid-19-yň taryhy özboluşlylygyny hasaba almamagy" sebäpli alada galýandygyny aýtdy.
CDC-niň maskalary goldamak boýunça ýakynda eden syýasatynda üýtgeşme, bu köpden bäri garaşylýan ykrarnamanyň ahyrsoňy edilen bolmagynyň mümkindigini görkezýär. Agentligiň beýanatynda bu üýtgeşme keseliň gripp ýaly ýokuşmaýandygyna, ýagny adamlaryň ýokançly we alamatsyz bolup biljekdigine, şeýle hem wirusyň gürleşmek, şeýle hem üsgürmek, asgyrmak we hapalanan ýüzler bilen aragatnaşyk arkaly ýaýrap biljekdigine şaýatlyk edýän subutnamalaryň toplanmagy bilen baglanyşyklydyr.
Meniň pikirimçe, köpçüligiň maska ulanmagyny höweslendirmek islemezligi, şeýle hem subutnamalary goldamak üçin iki standartyň ulanylmagy, adamlaryň özlerini hapalanmazdan maska ulanyp bilmejekdigi baradaky aladalardan hem gelip çykdy. Ýa-da maskalaryň ýalan howpsuzlyk duýgusyny döredip, sosial aralygy ýa-da beýleki çäreleri gowşatmagyna sebäp bolar. Emma, elleri doly ýuwmak tehnikasy üçin bolşy ýaly, bu ýerde hem netijeli aragatnaşyk möhümdir. Singapur uniwersitetiniň sosiology Stella Quah Singapurda SARS epidemiýasynyň sosial taraplaryny öwrendi, bu ýerde jemgyýetçilik saglygy goraýyş kampaniýasy el arassaçylygy barada bilim bermegi, şeýle hem gyzgyny ölçmegi we ýüz maskalaryny dogry ulanmagy öz içine aldy. CDC geçen anna güni ýüz maskalary baradaky görkezmelerini üýtgetdi, soňra olary nädip geýmeli we aýyrmalydygy barada käbir çäkli maslahatlary, şeýle hem bandanalar we kofe süzgüçleriniň utgaşmasyndan özüňizi ýasamak boýunça görkezmeleri çap etdi.
Emma, eger telewizorda burnuny ýa-da eňegini örtmeýän maskaly adamlaryň telewizorda görýän ähli suratlary mysal hökmünde görkezilse, mundan has köp bilim bermek zerur bolar. Soňky taryh hem şol bir sapagy saklaýar. Katrina tupanyndan soň, Täze Orleanda kömelekleri arassalamak işini alyp barýanlara respiratorlar maslahat berildi. Munuň nähili işleýändigini öwrenen 538 ýaşaýjynyň arasynda geçirilen tötänleýin nusga üçin geçirilen gözleg bilim bermegiň zerurdygyny görkezdi: diňe 24 göterimi olary dogry geýýärdi we olar köplenç öň olary ulanan adamlardy; şol bir wagtyň özünde adamlaryň 22 göterimi respiratorlaryny tersine geýýärdi. Şol gözlegiň awtorlary şeýle netijä geldiler: "Respirator geýmegi gowulandyrmak üçin çäreler gripp epidemiýalaryny we betbagtçylyklaryny meýilleşdirmekde göz öňünde tutulmalydyr". 2014-nji ýylda Wuhanda geçirilen gözleg saglygy goraýyş işgärleri bolmadyk adamlaryň respiratorlary dogry ulanmagynyň okuwdan soň has ýokary bolandygyny görkezdi.
Wirusyň saklanmaýan ýerlerinde maskalaryň giňden (we dogry) ulanylmagy täsir edip bilermi? Jin Ýanyň we ABŞ-nyň Azyk we derman serişdeleriniň gözegçiligi boýunça edarasynyň kärdeşleriniň 2018-nji ýylda geçiren gözlegi laboratoriýa maglumatlaryndan alnan çaklamalara esaslanýan model döretdi. Olar adamlaryň diňe 20 göterimi maskalary ulansa, bu grippiň ýaýramagyna täsir etmez diýen netijä geldiler. Emma, ýokary süzgüçli hirurgiki maskalary ulanmak bilen 50 göterim berjaý edilende, täsir uly bolup biler. Bu diňe nazaryýet netijesi we biz Covid-19 ýokançlyklarynyň maskalaryň giňden ulanylmaýan ýerlerinde saklanandygyny bilýäris. Beýleki tarapdan, ýokançlyk gözegçilikden çykanda, hatda kiçi bir goşant hem möhümdir.
Ahyrsoňy, maskalar baradaky iki standartyň ylym bilen däl-de, pandemiýalara nähili jogap berýändigimiz baradaky medeni tapawudyň baglanyşyklydygy baradaky şübheden gaça durmak kyn. Bu tapawut, azyndan, Aziýada jemgyýetçilik saglygyna bolan garaýyşlary we özüni alyp barşlary üýtgeden ilkinji koronawirus pandemiýasyndan, SARS-dan bäri aýdyň görünýär. Bu diňe maskalar bilen baglanyşykly däl: Aziýadan başga ýurtlar hem adamlaryň gyzgynyny barlamakda ýa-da jemgyýetçilik ýerlerini dezinfeksiýa etmekde başgaça hereket etdiler. Emma bu tendensiýada täze zat ýok. Bir tejribe biziň öňünden düşünen pikirlerimize laýyk gelmese, köplenç has ýörite subutnama soraýarys. Gynansak-da, bu örän ýaýran zat; we alymlar hem şeýle ýagdaýdan goragly däl.
WIRED jemgyýetçilik saglygy we koronawirus pandemiýasy döwründe özüňizi nädip goramalydygyňyz baradaky hekaýalara mugt elýeterliligi üpjün edýär. Iň soňky täzelenmeler üçin Koronawirus baradaky täzelenmeler býulletenimize ýazylyň we žurnalistikamyzy goldamak üçin abuna ýazylyň.
WIRED ertiriň amala aşýan ýeridir. Ol yzygiderli özgerýän dünýäniň manysyny döredýän maglumat we pikirleriň möhüm çeşmesidir. WIRED söhbetdeşligi tehnologiýanyň medeniýetden biznese, ylymdan dizaýna çenli durmuşymyzyň ähli taraplaryny nähili üýtgedýändigini görkezýär. Açýan üstünliklerimiz we täzeliklerimiz täze pikirleniş usullaryna, täze gatnaşyklara we täze pudaklara getirýär.
© 2020 Condé Nast. Ähli hukuklar goralan. Bu saýty ulanmak biziň Ulanyjy Ylalaşygymyzy (täzelenen 1/1/20), Gizlinlik Syýasatymyzy we Kuki Beýannamasyny (täzelenen 1/1/20) we Kaliforniýanyň Gizlinlik Hukuklaryňyzy kabul etmek diýmekdir. Şahsy maglumatlarymy satmaň. Wired biziň saýtymyz arkaly bölek satyjylar bilen hyzmatdaşlykly hyzmatdaşlygyň çäginde satyn alnan önümlerden satuwyň bir bölegini gazanyp biler. Bu saýtdaky materiallar Condé Nast-yň öňünden ýazmaça rugsady bolmasa, köpeldilip, ýaýradylyp, geçirilip, keşde saklanyp ýa-da başga bir görnüşde ulanylyp bilinmez. Mahabat Saýlawlary
Ýerleşdirilen wagty: 2020-nji ýylyň 9-njy apreli